Wczasy nad morzem - wczasynadmorzem.info

na wczasy nad morzem - info!

Zabytki Artystyczne na Pomorzu

16 lipiec 2013r.

ZABYTKI ARTYSTYCZNE Pomorze nazwał niegdyś hr. Stanisław Tarnowski „krajem pięknych kościołów". Rzeczywiście zabytki architektury kościelnej wybijają się na plan pierwszy, tak pod względem jakości jak i ilości. Dominują kościoły gotyckie, daleko ustępują im kościoły renesansowe i barokowe. Zabytki architektury świeckiej, szczególnie w miastach, są też wcale liczne: zachowało się wiele cennych ratuszów, kamienic patrycjuszowskich, spich- rzów, wież, bram i murów miejskich, zamków krzyżackich i pałaców magnackich. Większą ich część zniszczyły jednakże czasy i ludzie, natomiast kościoły ostały się. Nie brak też starych charakterystycznych kościołów drewnianych. Wiele cennych zabytków tak z doby późnego gotyku jak renesansu i baroku, pochodzi z polskich czasów (1466—1772) powstały one kosztem polskich mecenasów sztuki szczególnie biskupów, magnatów i klasztorów, przy współudziale polskich mistrzów, czego nie chcą widzieć Niemcy, przypisując wszystkie cenniejsze zabytki kraju Krzyżakom, lub też pruskim czasom porozbiorowym. 1.Zabytki przedhistoryczne. Przechowywane w muzeach Gdańska, Torunia i Grudziądza wykopaliska świadczą, że województwo pomorskie było dość gęsto zamieszkałe w epoce przedhistorycznej i posiada też liczne cmentarzyska, oraz ślady mieszkań z epoki kamiennej, bronzowej, La Tćne, rzymskiej i arabskiej. Wśród zabytków epoki kamiennej najciekawszem jest cmentarzysko z ułożonymi w koła kamieniami przy Odrach, w Karszynie nad Czarną Wodą, oraz w Smolągu k. Starogardu. Z epoki La Tćne ogromne cmentarzysko znaleziono w Rządzy k. Grudziądza. Dla turystów ważniejszemi niż wykopaliska są liczne grodziska z doby przedhistorycznej, których w Prusach Królewskich jest więcej niż 200. Przez kilkanaście wieków służyły one mieszkańcom dla kultu religijnego lub obrony. W polowie XIX w. znaczną ich iłość zbadał polski uczony Ossowski. Często nazywają je Zamkowemi Górami, lub szwedzkimi szańcami, a te które służyły za świątynie noszą nazwę świętych gór. W czasach książąt pomorskich stały wśród nich niejednokrotnie drewniane zamki. Ich wały są po-jedyńcze, a jedynie grodzisko w Nawrze ma wał podwójny. Przez turystów najczęściej odwiedzane są grodziska na Górze Zamkowej nad Żarnowickiem jeziorem i koło Weyherowa. 2.Z epoki romańskiej, odpowiadającej dobie panowania książąt pomorskich, nie zachowały się prawie żadne zabytki, gdyż wszystkie zamki książąt pomorskich i niemal wszystkie kościoły w ich czasach były drewniane i zniszczały bez śladu. W chwili zajęcia Pomorza przez Krzyżaków na 134 kościołów na lewym brzegu Wisły tylko 2 (Tczew i Puck) były murowane, inne drewniane. Wśród tych ostatnich szczególnie okazale miały się przedstawiać kościoły w Tucholi, z r. 1287, i w Chełmnie z r. 1220. Niestety pierwszy z nich spalił się w r. 1784, drugi rozebrano w r. 1845. W ziemi chełmińskiej nie zachowały się żadne zabytki romańskie, zaś na lewym brzegu Wisły tylko pewne fragmenty w niektórych kościołach pozwalają się domyślać pierwotnego romańskiego założenia jak np. w kościołach w Oliwie, oraz św. Mikołaja i św. Katarzyny w Gdańsku. Z zamków pomorskich jedynie w Jasieńcu dolna część fundamentów ma być pozostałością zamku książąt pomorskich, inne zniszczały bez śladu, podobnie jak współczesne zamki książąt mazowieckich i Prusaków na prawym brzegu Wisły. Jedynym zabytkiem artystycznym, który odnieść można do epoki romańskiej, jest kilka chrzcielnic kamiennych w ziemi chełmińskiej, ozdobionych płaskorzeźbami smoków (Chełmno, Grudziądz). 3. Gotyk rozszerza się na terytorjum dzisiejszego województwa głównie urządów krzyżackich. W końcu XIII i XIV w. Grodzisko w Nawrze Fot. Adam Wislocki Ze zb. Książnicy Polskie) T. N. S. W. powstaje" szereg murowanych zamków i kościołów, które w stanie po części zmienionym zachowały się do dzisiaj. Krzyżacy wznosili swe budowle niemal wyłącznie z cegły, a nawet kościoły mają charakter obronny. Gotykowi ceglanemu zwanemu u nas nadwiślańskim, a w Niemczech bałtyckim, nadają oni pewien specjalny odcień, wytwarzając odrębny styl krzyżacki, który nadaje piętno artystyczne zabytkom średniowiecznym zarówno Prus Książęcych jak i Królewskich. Budowle gotyckie z tych czasów są monumentalne w linjach, ubogie w ornamentyce. Nazwiska architektów doby gotyckiej nie zachowały się, mistrze zazwyczaj pochodzili z Gdańska i Torunia, gdzie wysoko stała architektura i skąd budowniczowie rozchodzili się po całej Polsce. Krzyżacy po zajęciu kraju wznoszą cały szereg zamków i kościołów, lortyfikują miasta, otaczają je murami, wieżami i bramami, zaś mieszczaństwo buduje okazałe ratusze, gmachy publiczne, kamienice prywatne oraz monumentalne spichrze. Szczególnie ożywioną jest działalność budowlana za długich rządów wielkiego mistrza Winricha von Knipprode (1351—82). W miejsce drzewa w powszechne użycie wchodzi kamień i cegła. Budynki nabywają trwałości, to też mnóstwo zabytków przetrwało wszelkie] zniszczenia wojenne i zachowało się do dzisiejszych czasów. Zamki początkowo drewniane, a od końca XIII w. murowane, Krzyżacy wznosili gęsto w całym kraju dla utwierdzenia swego panowania. Krzyżacy sztuki budownictwa obronnego nauczyli się na wschodzie w czasie wypraw krzyżowych, a swoje zamki naśladowali na bizantyńskich, które były w owej epoce ostatnim wyrazem techniki militarnej. Zamki te miały naogół jednakowe założenie i rozkład. Z zasady leżały na wzgórzach, których urwiste stoki ułatwiały ich obronę, wyjątkowo tylko na bagnistych równinach lub w widłach rzecznych (Świecie, Bratian), lub na półwyspach wśród jezior (Człu- chów, Chojnice). Zamki składały się z dwóch części: przy-gródka, gdzie były stajnie, mieszkania służby i zbrojownia zwana karwanem, oraz z głównego zamku. Był on zazwyczaj czworoboczny z wieżami po rogach, ze studnią na środku dziedzińca, który otaczał arkadowy krużganek. Parter zajmowały kuchnie, mieszkania służby i ubikacje gospodarcze, zaś piętra duże i bogato ornamentowane sale kapitulna, jadalna (remter\ oraz kaplica. Zamek i przygródek otaczały mury z wieżami, a najpotężniejsza wieża nad bramą wjazdową służyła za więzienie. Osobliwością zamków krzyżackich jest umieszczanie miejsc ustępowych w obronnych wieżach zwanych gdaniskami (Dansker), połączonych galerją z zamkiem. Pierwszym co do czasu zamkiem krzyżackim była Nieszawa (1230) na lewym brzegu Wisły, drugim Stary Toruń (1231). W najbliższych dziesięciu latach powstały liczne zamki w ziemi chełmińskiej, Pomezanji i Warmji. Na prawym brzegu Wisły zamki krzyżackie posiadał Toruń (zburzony 1454), Bierzgłó-wek (1260), Lipińki Chełmińskie, Grudziądz, Rogoźno, Po-krzywno (1237), Radzyń (1285), Kowalewo (1280), Gołąb (1300), Brodnica, Starogród Chełmiński (1244*, Papowo Biskupie (1259), Wieldządz, Unisław, Bratian (1340), Działdowo (1306). Na lewym brzegu Wisły zaczęli Krzyżacy budowę zamków po r. 1308, burzą jednakże przedtem resztki zamków książąt pomorskich. Ze względu na mniejsze niebezpieczeństwo napadów litewskich zamki są tu mniej liczne niż w ziemi chełmińskiej. Najsilniejsze zamki posiadały: Świecie (1335), Gniew, Tuchola (1309), Człuchów, Chojnice, Gdańsk, Puck i Tczew. Dla panowania nad drogami handlowemi służyły zamki w Gródku, Osieku, Nowem i kilka innych. Zamki te uległy częściowemu zniszczeniu już za wojny trzynastoletniej 1454 - 66, częściowo w czasie wojen szwedzkich, większość zachowała się do rozbiorów Polski, aczkolwiek w stanie zmienionym, przebudowane na rezydencje starostów w stylu renesansowym i barokowym. Po rozbiorze Polski Fryderyk II, nie przykładający wagi do zabytków artystycznych i historycznych, zarządził rozbiórkę zamków dla zyskania ma-terjału budowlanego pod budowę koszar, iortec, a nawet kamienic prywatnych. Częściowemu zniszczeniu uległ nawet najcenniejszy z zachowanych po Krzyżakach zamek w Malborku, zamieniony na magazyny wojskowe i fabryki. Drugi co do piękności zamek w Radzynie rozebrano prawie doszczętnie, to samo zamki w Grudziądzu, Rogóżnie, Pokrzywnie, Brodnicy, zamki biskupie w Lubawie, Wąbrzeźnie, Starbgrodzie, Subko-wych, Kamieniu i t. d., a po niektórych nic nie pozostało prócz wałów i fundamentów. Dopiero po r. 1840 kres dalszemu rozbiorowi ruin położył Fryderyk Wilhelm IV. Dwa najpiękniejsze z zachowanych zamków, a to w Malborku i Kwidzynie, znalazły się poza granicami Polski. Pierwszy z nich jest wo-póle najlepiej zachowanym z zamków gotyckich w Europie Środkowej. Na terenie obecnego województwa najlepiej zachowanym zamkiem krzyżackim, w ca- łości zamieszkałym był do niedawna zamek w Gniewie, który niestety spalił się w r. 1922. Po innych pozostały już tylko ruiny nieraz bardzo okazałe (Golub, Radzyń, Świecie, Papowo), czasem ograniczające się tylko do murów lub wież (Toruń, Brodnica, Grudziądz, Rogóż-no, Człuchów), czasem pozostały tylko same fundamenty, niejednokrotnie wały wskazują miejsce zamku. Bez śladu zginęły też zamki biskupie, a z zamku kapituły chełmińskiej w Kurzętniku pozostały tylko niewielkie ruiny. Z zamków polskich pozostały ruiny w Dybowie naprzeciw Torunia i w Zło- torji przy ujściu Drwęcy do Wisły. Ilość kościołów gotyckich jest stosunkowo większa niż w jakiejkolwiek dzielnicy polskiej, gdyż Krzyżacy uważali kościoły murowane zarówno w miastach jak i na wsiach za część systemu ufortyfikowania kraju. Stąd to kościoły stoją w położeniu obronnem, otoczone murami mają monumentalny wygląd, pozbawione są ornamentyki, a obronność wzmacniają ciężkie wieże. Kościoły krzyżackie mają założenie dość jednakowe. W trzynawowych regułą jest założenie halowe, we wszystkich płaska absyda. Od frontu zdobi je ciężka czworoboczna wieża obronna, a płaską absydę wieńczy ozdobny szczyt schodkowy, nieraz bardzo okazały (Pelplin, Brodnica, Starogard, Toruń, Świecie, Lalkowy), w braku wieży szczyt taki posiada też fasada zachodnia, jako materjał budowlany służyła cegła nietyn-kowana, w kościołach wiejskich kamień polny. Odstępstwo od powyższych reguł jak np. założenie bazylikowe, wieloboczna absyda, okrągła, lub ośmioboczna wieża i t. p. spotyka się bardzo rzadko. Nawy poprzeczne są wyjątkiem spotykanym tylko w Oliwie i Pelplinie, oraz u P. Marji w Gdańsku. Tylko kilka kościołów na lewym brzegu Wisły sięga doby książąt pomorskich (Oliwa, Pelplin, Chojnice, Tczew); większość kościołów gotyckich w województwie pochodzi z końca XIII i pierwszej połowy XIV w. Największe miasta współzawodniczą w budowie kościołów, które mają być wyrazem ich zamożności i znaczenia; przewyższa je wszystkie Gdańsk swym kościołem Marjackim (1343—1502) największym na ziemiach dawnej Polski. Nie pozostaje w tyle Toruń, ze swemi oka-załemi kościołami św. Jana, Jakóba, P. Marji i Dominikanów, Chełmno (kościół farny, Dominikanie, Franciszkanie, Benedyktynki), Tczew, Chojnice, Brodnica, Grudziądz, Starogród i t. d. Biskupi chełmińscy wznoszą w Chełmży katedrę, zaczętą w r. 1253, której pierwotne bogactwo artystyczne, zniszczył pożar w r. 1422. Nie pozostały w tyle także i klasztory, a na pierwszy plan wybijają się dwa najbogatsze opactwa Cystersów w Pelplinie i Oliwie, ze swemi ogromnemi i pełnemi dzieł sztuki kościołami, z których pierwszy jest obecnie katedrą chełmińską. Okazale chociaż skromniej od tamtych przedstawiają się też klasztorne kościoły w Żarnowcu, Żukowie i Kartuzach, oraz kościoły Dominikanów lub Franciszkanów w Toruniu, Chełmnie, Tczewie i Gdańsku. Większość wymienionych kościołów są to kościoły trzynawowe, przeważnie halowe w założeniu. Kościoły dwuna-wowe, ze sklepieniem opartem na jednem łub kilku słupach, dość powszechne w Małopolsce i na Spiszu, w Prusach Królewskich były rzadkością (Lignowy Szlacheckie, Dominikanie w Toruniu). Najpowszechniejsze są kościoły jednonawowe, a to tak w miasteczkach jak i na wsiach, Względnie najlepiej zachowanym jest kościół w Kazanicach k. Lubawy zbudowany 1330—50, który wiernie zachował typ gotyckiego pierwotnego kościoła doby krzyżackiej. Kościoły te są zazwyczaj czworoboczne w założeniu z płaską absydą, schodkowym przyczółkiem i czworoboczną wieżą przy [asadzie, nie mają osobnego prezbiterjum, a gotyckie sklepienie zastępuje drewniany sufit. Gotyckich kościołów jednonawowych jest blisko 100, przeważnie na prawym brzegu Wisły. Aczkolwiek większość kościołów gotyckich stawiano w czasach krzyżackich, to jednak wiele powstało dopiero za rządów polskich po r. 1466, inne zostały w tej dobie wykończone, lub Niedźwiedź. Kościół Fot. Adam Wislocki Ze z*. Książnicy Polskie) T. N. S. W. odrestaurowane po zniszczeniach w czasie wojny trzynastoletniej. Wiele z nich Iundują polscy magnaci i biskupi, kasztelan Jerzy Konopacki rozszerza w r. 1479 farę w Świeciu, Jan Oleski stawia w r. 1592 kościół w Pieniążkowie, biskup Jan Karnkowski funduje kościół w Dzierążnie i t. d. 2 budowli kościelnych doby gotyckiej zachowały się jeszcze w całości lub częściowo niektóre klasztory, jaknp. Cystersów w Oliwie i Pelplinie, Benedyktynek w Żarnowcu, Franciszkanów w Gdańsku, nieznaczne resztki w Chełmnie, Kartuzach, Żukowie. Wśród budowli świeckich w miastach na plan pierwszy wybijały się ratusze, których wielkość i urządzenie odpowiadały zamożności miasta. Względnie najlepiej zachował się gotycki ratusz w Toruniu, zaczęty w r. 1259, ukończony w r. 1393 z drugiem piętrem renesansowem dobudowanem w r. 1602. Jest to najpiękniejszy gotycki ratusz w Polsce. W Brodnicy pozostały tylko fragmenty gotyckiego ratusza. Najlepiej zachowanym typem dawnego bogato i artystycznie urządzonego ratusza jest ratusz w Gdańsku. Wiele innych ratuszów przebudowano w XVI i XVII w. na ewangelickie domy modlitwy, a w XIX w. przeważnie je rozebrano, zastępując nowoczesnemi gmachami. Kamienic prywatnych z doby gotyckiej jest już bardzo niewiele. Są to wąskie budowle z wysokim szczytem schodkowym, których kilka posiada Gdańsk, Toruń i Brodnica, a pewne resztki też Chełmno. Podobne do nich są spichlerze z doby gotyckiej, które ma Toruń, Grudziądz i Brodnica. Względnie najwięcej gotyckich kamienic i spichrzów zachował Toruń. Mury i bramy miejskie powstały przeważnie w XIV w. Za czasów polskich podtrzymywane i umacniane przetrwały do rozbiorów, a dopiero w końcu XVII1 i pocz. XiX w. rozebrano je na zarządzenie władz pruskich. Pozostały z nich jeszcze wcale okazałe resztki, a kilka miast jak Toruń, Gdańsk, Chełmno i Chojnice ocaliły sporo fragmentów swych średniowiecznych fortyfikacyj. Resztki murów posiada też Nowe Miasto (bramy Lubawska i Brodnicka), Starogard (brama Gdańska*, Brodnica (stylowa Brama Kamienna, oraz Mazurska Wieża), Gołąb, Grudziądz (Brama Wodna), Lidzbark, Lubawa, Kowalewo, Świecie, Nowe, Gniew, Tuchola, Tczew, Skarszewy i t. d. Zabytki rzeźby i malarstwa z doby gotyckiej przedstawiają się o wiele skromniej, co pochodzi stąd, że w dobie, kiedy kościoły należały do ewangelików, usunięto z nich ołtarze gotyckie jako zabytek kultu katolickiego. Wiele zabytków przepadło też skutkiem zniszczeń wojennych i pożarów, a w XVII wieku po odebraniu z rąk ewangelików, otrzymały kościoły nowe urządzenie barokowe. Freski gotyckie zachowały się tylko w Pełplinie (XIV w.), Chełmży (XIV w.), Pluskowęsach (XV w.), kościele P. Marji w Toruniu (XV w.l i kościele farnym w Nowem Mieście. Zabytki malarstwa obrazowego posiadają kościoły w Grudziądzu, Nowem Mieście, św. Jana w Toruniu, w Garczu. Resztki gotyckich witrażów ma Fara w Chełmnie, kościół P. Marji w Toruniu i katedra w Pełplinie. Lepiej przedstawiają się pozostałości średniowiecznych tryptyków rzeźbionych. Najcenniejsze posiadają kościoły w Kartu-zac.h (1444), Żukowie (tryptyk późnogotycki z końca XV w. i t. zw. ołtarz Mestwina), w Lakowych, Toruniu (w kościele Św. Jana), Czarnowie, Ostrowitem Lubawskiem i t. d. Wśród niewielu grobowców gotyckich wyróżnia się grobowiec Jana Soesta (t 1361), burmistrza w Toruniu w kościele św. Jana, znakomite dzieło odlewnictwa z bronzu, oraz również z XIV w. pochodzący bronzowy grobowiec komtura Konrada von Liebenstein (t 1392) w Nowem Mieście. Cenne rzeźby gotyckie mają zresztą kościoły : farny w Chełm nie (rzeźby apostołów z XIV w.), Brodnicy, Lubiszewie, Chełmży, oraz kościół św. Jana w Toruniu (pełna wdzięku rzeźba Madonny z XIV w.).

ocena 4,8/5 (na podstawie 4 ocen)

Wybierz się na wczasy nad polskie morze.
wakacje, atrkacje, Historia, nad morzem, Pojezierze Kaszubskie, zabytki, Toruń, Gdańsk, Chełmno, Chojnice, Puck, Kowalewo, Bałtyk, Żarnowiec, Wejherowo